Торханы (чӑвашла Турхан) — Чӑваш Республикинчи Ҫӗмӗрле районӗнчи ял. Турхан ял тӑрӑхӗн административлӑ центрӗ.

Географи

Ял Мӑн Ҫавал юханшывӗн ҫыранӗнче, республика пӗлтерӗшлӗ автомобиль ҫулӗ ҫумӗнче вырнаҫнӑ. Республикӑн тӗп хулине — Шупашкара — ҫитме 92 километр, район центрне — Ҫӗмӗрле хулине ҫитме — 15 километр, чи ҫывӑхри чукун ҫул станцийӗ таран — ҫавӑн пекех 15 километр.

Истори

1925 ҫулччен ял темиҫе уйрӑм ялтан тӑнӑ: Турхан-Вазяково, Сантӑр Турхан, Тукас Турхан тата Явӑш Турхан. 1925 ҫулта вӗсене Турхан ятпа пӗр яла пӗрлештернӗ.

Ял ҫыннисем — чӑвашсем. 1835 ҫулччен вӗсем патшалӑх хресченӗсен шутне кӗнӗ, 1863 ҫулччен — удел хресченӗсем пулнӑ. Халӑх тӗпрен илсен ҫӗр ӗҫӗпе, выльӑх-чӗрлӗх ӗрчессипе, пыл хурчӗ тытассипе тата лавпа ҫӳрессипе ӗҫленӗ.

XIX ӗмӗр вӗҫӗнче Турхан-Вазяковора чиркӳ прихучӗн шкулӗ ӗҫленӗ. 1920-мӗш ҫулсен пуҫламӑшӗнче ялта пӗрремӗш сыпӑкри шкулсем тата хутла пӗлменнине пӗтермелли шкулсем ӗҫленӗ.

1929 ҫулта «Торхановское» ял хуҫалӑх эртелне туса хунӑ, 1931 ҫулта вара — «Комбинат» колхоза.

Административлӑ-территориллӗ пайлану енӗпе ял XIX ӗмӗртен пуҫласа 1920 ҫулсемччен Кӑрмӑш уесӗнчи Аттикасси тата Хутар вулӑсӗсене кӗнӗ (Аттикасси удел приказӗ), унтан Етӗрне уесӗнчи Хутар вулӑсне (1920–1927), Вӑрнар районне (1927–1935), Ҫӗмӗрле районне (1935–1965 тата 1966 ҫултанпа), ҫавӑн пекех Ҫӗмӗрле хула канашне (1965–1966) кӗнӗ.

Халӑх йышӗ

Халӑх йышӗн улшӑнӑвӗ:

• 1926 ҫул — 258 кил, 614 арҫын, 629 хӗрарӑм.
• 1939 ҫул — 620 арҫын, 742 хӗрарӑм.
• 1979 ҫул — 474 арҫын, 607 хӗрарӑм.
• 2002 ҫул — 324 кил, 685 ҫын: 309 арҫын, 376 хӗрарӑм.
• 2010 ҫул — 237 уйрӑм хуҫалӑх, 604 ҫын: 284 арҫын, 320 хӗрарӑм.

Наци йышӗ: чӑвашсем, вырӑссем.

Инфраструктура

Ялта шкул, ача пахчи, фельдшер пункчӗ, вулавӑш, клуб, ҫыхӑну тата Сбербанк уйрӑмӗсем пур. Тӑватӑ спорт лапамӗ, ачасемпе ҫамрӑксен спорт шкулӗ, физкультурӑпа сывлӑх сыхлав комплексӗ ӗҫлеҫҫӗ. Виҫӗ лавкка тата кафе пур.

Экономика

Экономикӑн тӗп пайне ял хуҫалӑхӗн производстви йышӑнать. Ял территорийӗнче «Комбинат» ял хуҫалӑх производство кооперативӗ ӗҫлет.

Паллӑ ҫынсем

Турхан — ӑслӑлӑх, культура, сывлӑх сыхлавӗн тата патшалӑх тытӑмӗн нумай паллӑ ӗҫченӗн тӑван ялӗ:

• Исаков Алексей Тихонович (1916–2004), вӗрентекен, фольклорист.
• Арсютов Владимир Петрович (1953–2020), хирург, медицина ӑслӑлӑхӗсен докторӗ, профессор.
• Арсютов Геннадий Петрович (1949 ҫ.ҫ.), хирург, сывлӑх сыхлавне йӗркелекенӗ, медицина ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ.
• Долгова Елена Васильевна (1934–2015), тухтӑр-педиатр тата гинеколог.
• Егоров Геннадий Дмитриевич (1931–2016), патшалӑх ӗҫченӗ.
• Егорова Валентина Никандровна (1958 ҫ.ҫ.), тухтӑр-терапевт.
• Кузьмин Иван Трофимович (1923–2002), Социализмла Ӗҫ Паттӑрӗ, тракторист.
• Макаров Вячеслав Степанович (1940–2023), техника ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ, доцент.
• Мигушов Александр Петрович (1956 ҫ.ҫ.), юрист, юстици генерал-майорӗ.
• Мурашкин Валентин Авраамович (1938–2009), патшалӑх ӗҫченӗ.
• Петров Андрей Аристархович (1891–1972), педагог.
• Петрухин Антон Иванович (1914–2004), философ, философи ӑслӑлӑхӗсен докторӗ, профессор.
• Рафинов Вячеслав Викторович (1955 ҫ.ҫ.), тухтӑр, патшалӑх ӗҫченӗ.
• Сарра Андрей Иванович (1908–1977), журналист, патшалӑх ӗҫченӗ.
• Тихонов Вячеслав Архипович (1940–2020), патшалӑх ӗҫченӗ, патшалӑх хӑрушсӑрлӑхӗн генерал-майорӗ.
• Федюков Владимир Ильич (1948 ҫ.ҫ.), вӑрман инженерӗ, техника ӑслӑлӑхӗсен докторӗ, профессор.
• Черкесов Леонид Ильич (1966 ҫ.ҫ.), хирург, сывлӑх сыхлавне йӗркелекенӗ, медицина ӑслӑлӑхӗсен кандидачӗ.